Mohsen Danesh

به انگیزه اجرای موسیقی «فلامنکو» در سینما شیراز

نجواهای شرقی با جادوی دست­هایی که حرف می­زدند

محسن دانش

 بیست و پنجمین جشنواره بین­المللی موسیقی فجر با اجرای گروه موسیقی پاپ نیما مسیحا در خانه بسکتبال شیراز به کار خود پایان داد.

این جشنواره از 8 اسفندماه شروع به کار کرد و در ایام برپایی آن، چندین اجرای خوب ایرانی و خارجی در گونه­های کلاسیک، فلامنکو، پاپ و سنتی را شاهد بودیم که از جمله مهمترین آنها می­توان به اجرای استاد «خوان مارتین» از کشور اسپانیا اشاره کرد.

کنسرتی که به دلیل استقبال خوب تماشاگران در سینما «شیراز» تا ساعت­ها ادامه داشت و کسی یارای دل کندن از آن را نداشت.

افلاطون می­گوید: «نغمه و وزن موسیقی تأثیر فوق­العاده­ای در روح انسان دارد و اگر درست به کار رود، می­تواند زیبایی را در رؤیاهای روح جایگزین کند.»

ابونصر فارابی، فیلسوف شهیر ایرانی و صاحب کتاب ارزشمند «الموسیقی الکبیر» نیز میان فطرت انسان و موسیقی، پیوندی ناگسستنی قائل است و پیدایش موسیقی را معلول سرشت آدمی می­شناسد.

آنچه در اجرای استاد «خوان مارتین» بیش از همه به چشم می­خورد، اجرای کاملاً حرفه­ای از فلامنکوی سنتی بود که تفاوت­های فنی نوازنده را نسبت به اجرای سال 2004 شیراز کاملاً مشخص می­کند.

در سال 2004، استاد مارتین به دلیل آشنا نبودن با کشور ایران و کم­اطلاعی نسبت به نوازنده­های خوب شیراز، اجرایی به نسبت متوسط داشت و بسیاری از آهنگسازان و نوازندگان گیتار، آن اجرا را در حد و اندازه­های وی نمی­دانستند، اما در اجرای امسال قدرت نوازنده در اجرای لگاتوهای پیوسته، فضاسازی­های غیرکلیشه­ای، مدولاسیون، رازگوادوهای متعدد، تریپلت­های برق­آسا و... به خوبی مشهود بود و از همه مهمتر لهجه واقعی فلامنکوی سنتی، فضای سینما شیراز را پر کرده بود و شاید تنها ضعف استاد خوان مارتین، توجه بیش از حد به خواست مخاطب عام و اجرای چندباره دستگاه رومبا برای کسب رضایت خاطر آنها بود که کمی غیرحرفه­ای به نظر می­رسید.

شروع برنامه این نوازنده بزرگ با دستگاه «تارانتوس» بود که ریشه آن به شرق آندولس در اسپانیا برمی­گردد.

از ویژگی­های این دستگاه استفاده جالب توجه از سیم­های آزاد، به کارگیری ملودی­های ناموزون با صدایی تیره و مبهم و آکوردهای خاتمه نیافته است که حالتی شرقی را تداعی می­کند.

این دستگاه بیانگر غم و اندوه کارگران معدن و از مهم­ترین فرم­های موسیقی فلامنکو است. پس از این قطعه­ای در دستگاه «فاندانگوس» اجرا شد. آوازهای این دستگاه در اوایل پیدایش موسیقی فلامنکو، یعنی زمانی که«مورها» اسپانیا را تعریف کردند، به وجود آمده و دارای ریشه­های عربی است و از نظر تونالیته در دو گام دوماژور (C) و لاماژور (A) اجرا می­شوند.

این دستگاه بیشتر بیانگر شوخی­های طعنه­آمیز در فرم­های غیرجدی و خوش­باوری­هاست.

اجرای دستگاه «زاپاتئادو» در گام دوماژور که فضای شاد و پاساژهای سرعتی دارد به همراه نت­های «تریوله»، کمک شایانی به از بین رفتن سنگینی دستگاه­های قبلی کرد و پس از آن قطعه­ای در دستگاه «سگریاس» که پراحساس و غمگین بود و ارتباطی نزدیک با ترانه­های شرقی و آوازهای اعراب داشت به گوش رسید. «سگریاس» بیان کننده ناله­های مردی تنهاست که برای رهایی از فنا، تلاش می­کند. ریشه این دستگاه به نیمه دوم قرن 19 برمی­گردد و از ویژگی­های آن تغییر کسر میزان از سه، چهار به شش، هشت به شکل تناوبی است.

دستگاه «فاروکا» که منشأ آن به شمال اسپانیا برمی­گردد و حالتی محزون و شرقی دارد، اجرای بعدی بود. از مشخصه­های این دستگاه ثابت و یکنواخت بودن ریتم در کل قطعه است.

استاد خوان مارتین در اجرای دستگاه «آلگریاس» فضایی شاد را برای مخاطبانش به ارمغان آورد که در «تنالیته» ماژور اجرا شد. ریشه این دستگاه به کادیز اسپانیا برمی­گردد که توسط ملوانان خوانده می­شد.

«رومبا» دستگاه بعدی بود که بسیار مورد توجه مخاطبان قرار گرفت. این دستگاه توسط جنگجویان اسپانیایی که از کوبا برمی­گشتند، ابداع شد و نوعی فلامنکوی نوین محسوب می­شود که تحت تأثیر موسیقی آمریکای لاتین شکل گرفته است و فرم ابتدایی آن از نجواهای کارگران مزارع نیشکر و موز در کوبا منشأ می­گیرد.

پس از آن استاد مارتین قطعه­ای در دستگاه «مالاگنیا» را اجرا کرد که برخاسته و نشأت گرفته از شهر مالاگای اسپانیاست و حالتی ریتمیک و به نسبت شاد را بیان می­کرد.

اجرای دستگاه­های «گواهیرو» که از قرن 16 از کوبا وارد اسپانیا شده و «سولئارس» که احساس دلتنگی، تنهایی و انزوا را بیان می­کند، از دیگر برنامه­های استاد مارتین بود. دستگاه «سولئارس» را مادر فلامنکو می­نامند و فضایی غم­انگیز را تداعی­گر است و گاه در حین اجرا اشاره­هایی به مرگ و مضامین فلسفی دارد.

در پایان بخش اول اجرا هم شاهد نوازندگی استاد مارتین در دستگاه­های «بولریاس» و «تانگو» بودیم. «بولریاس» یکی از سریع­ترین و پیچیده­ترین دستگاه­های فلامنکو  است که از آوازهای کولی­ها ریشه گرفته و به معنی گله کردن و فریب دادن استفاده می­شود و همواره در اجراهای حرفه­ای، نشانگر قدرت نوازنده است. پیچیدگی این دستگاه به دلیل استفاده از ضدضرب­های جالب توجه و ریتمیک و ملودی­های آن است. «تانگو» نیز از دستگاه­های شاد فلامنکو است که منشأ آن شهرهای سویل و کادیز در اسپانیاست و با سرعت بالا اجرا می­شود.

***

به هر حال بیست و پنجمین جشنواره بین­المللی موسیقی فجر فرصت خوبی بود تا شیرازی­ها با موسیقی فلامنکو که قدمتی دیرینه و ارتباطی نزدیک با موسیقی دستگاهی ایرانی، عربی و آمریکای لاتین دارد، بیشتر از قبل آشنا شوند. موسیقی­ای که به دلیل بهره­گیری از تکنیک­ها، ریتم­ها، گام­ها و هارمونی­های متنوع، برای همیشه در ذهن روزگار جاودان باقی می­ماند.

 

+ نوشته شده در  جمعه چهاردهم اسفند 1388ساعت 19:56  توسط محسن دانش  |