مهرنوش دشتی­زاده:

والدین با سلیقه خودشان برای بچه ها کتاب می خرند!

محسن دانش

«تُپلویم تُپلو/ صورتم مثل هلو/ قد و بالام کوتاهه/ چشم و ابروم سیاهه/ مامان خوبی دارم/ می­شینه توی خونه/ می­دوزه دونه دونه/ هم لباس و هم دامن/ می­پوشم خوشکل می­شم/ یه دختر/....»

اغلب ما این شعر دوران کودکی را حداقل یک بار شنیده­­ایم. شعری که یادآور خاطرات روزهای پاک و روشن آن زمان­هاست. حتی بعضی­ها با  دیدن این واژه­ها به یاد پدر، مادر، مادربزرگ و شاید حتی پدربزرگ خود می­افتند که چگونه از سر مهر آن را از روی کتاب یا نشریه­ای می­خواندند و با اشاره به تصاویر طراحی شده برای این شعر، به بیان بهتر کمک می­کردند.

ترسیم تصویر دختر کوچولویی تُپلو که از مامانش تعریف می­کند از تلاش­های یک تصویرگر کتاب است. کوششی که نیاز به کسب سالها ممارست، تجربه و دانش کافی در طراحی، نقاشی، گرافیک و... دارد. اصولاً همه آدم­ها به نوعی تصویرگر هستند. زیرا تصویرگری بر مبنای تخیل رقم می­خورد و تخیل در سرشت انسان­ها، جای گرفته است.

تصویرگران به مدد تخیل قوی و تخصص گرافیکی خود به متون نظم و نثر جان می­بخشند و در القای مفهوم نویسنده اثر، کمک مؤثری می­کنند. این هنر به نوعی نقطه تلاقی هنرهایی مثل گرافیک، نقاشی، کاریکاتور، ادبیات و... است و بدون درک صحیح از هنرهای یاد شده، یک تصویرگر موفق به وجود نمی­آید.

تفاوت بارز تصویرگری با نقاشی در حیطه پیام­رسانی و انتقال آن است. نقاش با ذهنیت خود طرحی می­کشد و الزامی برای ارائه پیام خاصی ندارد، اما تصویرگر وظیفه سنگینی بر عهده دارد و باید کاملاً بر پایه­های سواد بصری و در خدمت متن بودن، تکیه کند.

امروزه تصویرگری به عنوان یک رشته هنری مستقل و پویا، از جایگاه خوبی در جهان برخوردار است و سرمایه­گذاری بهینه­ای در این رشته صورت می­گیرد. تصویرگران ایرانی هم در اغلب جشنواره­های معتبر خارجی خوش درخشیده­اند. اما این رشته هنری با آسیب­هایی روبه­رو است که رفع آن نیاز به برنامه­ریزی بیشتر، همدلی و همفکری دست­اندرکاران این رشته دارد.

شتاب­زدگی و روزمرگی از جمله آفت­هایی است که به خلاقیت تصویرگر ضربه می­زند. از سویی دیگر سفارشی بودن برخی از کارها و نزول کیفی اثر مانع بزرگی برای شکوفایی استعدادهای موجود در این حوزه است که باید برای آن چاره­ای اندیشید.

در بسیاری از کتاب­های چاپ شده کودک، تصویرهای ارائه شده در کنار متن­ها، بار معنایی اثر را بر دوش نمی­کشند و بیشتر یک تیپ از پیش تعیین شده و کلیشه­ای را به خورد بچه­ها می­دهند که نتیجه آن به خمودی خلاقیت و تخیل کودک می­انجامد. در این هنر، تصویرگر باید کاملاً با فضای متن و دنیای کودکانه آشنایی داشته باشد و در آفرینش آثارش، همیشه رد پایی برای دریافت خلاقانه مخاطبانش بگذارد.

«مهرنوش دشتی­زاده» که یکی از تصویرگران کتاب کودک و نوجوان در شیراز است، در این خصوص می­گوید: برای تصویرگری موفق باید در کنار تجربه، از مهارت­های دانشگاهی هم استفاده کرد و این دو در کنار هم مثل دو بال برای پرواز اندیشه و خیال هستند.

وی می­افزاید: متأسفانه بر اثر رایج شدن نگاه بازاری در این رشته هنری، بسیاری از آثار تولیدی کیفیت پایینی دارند و همین امر سبب می­شود که خلاقیت تصویرگر در حین کار کاهش یابد.

وی ادامه می­دهد: این روزها کپی از اینترنت بسیار مرسوم شده و اغلب سفارش­دهندگان در زمان کم یک کار کلیشه­ای می­خواهند تا بازار را از دست ندهند. بنابراین تصویرگران هم به جای صرف وقت کافی برای خلق یک اثر، در همان زمان محدود، تعدادی کار کم­ارزش و بازاری را تحویل می­دهند.

این هنرمند می­گوید: کتاب کودک دریچه­ای است بر خلاقیت و مهم­ترین آشکارکننده این خلاقیت، تصویرگری است. کودک با دیدن کتاب، باید فرصت بروز تخیل خود را داشته باشد و در این حیطه، نقش تصویرگر بسیار حیاتی است.

وی می­افزاید: متأسفانه اغلب والدین ما بلد نیستند برای کودک خود کتاب بخرند و در هنگام تهیه کتاب، بیشتر سلیقه­های خودشان را در نظر می­گیرند. آنها به جای بچه­ها تصمیم می­گیرند و همین اشتباه گاه کودک را با نوعی واپس­زدگی فرهنگی مواجه می­کند.

پدران و مادران بیشتر به شیک و فانتزی بودن کتاب اهمیت می­دهند و کمتر به محتوا و نوع چینش و طراحی تصاویر دقت می­کنند، در حالی که غفلت از این عوامل، سبب خرید کتاب­های بی­کیفیتی می­شود که هیچ کمکی به شکوفایی استعدادهای فرزندانشان نمی­کند.

وی ادامه می­دهد: مشکل دیگر این هنر، ثابت بودن زاویه دید اغلب تصویرگران است که منجر به کارهای کلیشه­ای می­شود، در حالی که در نمونه­های حرفه­ای، زاویه دید تصاویر متنوع و به دور از پیش­فرض­های رایج است.

دشتی­زاده که در کارنامه او تصویرگری کتاب­های: «خدا چه مهربونه»، «جوجه زرد تپلی»، «قاصدک دلنواز تو آسمون شیراز»، «دختر جیغ جیغو»، «شعرهای کودکانه»، «قورباغه­ای در دام»، «کتاب چهار فصل» و... به چشم می­خورد، نقش تجربه را در کنار تحصیلات دانشگاهی بسیار مهم می­داند و می­گوید: تصویرگری مفهومی را در شهرستان­ها خوب نمی­شناسند و تنها در تهران و جشنواره­های حرفه­ای به آن اهمیت می­دهند، در حالی که تصویرگری مفهومی در دنیا از جایگاه رفیعی در حوزه هنرهای تجسمی برخوردار است.

وی می­افزاید: در مجموعه 30 جلدی کتاب­­های اسماء الحسنی که تاکنون 7 جلد آن چاپ شده، تصویرگری کرده­ام و امیدوارم تصویرگری مفهومی آن طور که باید و شاید به مردم شناسانده شود.

چندی پیش نمایشگاهی از آثار این هنرمند در نگارخانه شیراز برپا شد.