به انگیزه پاسداشت مقام والای زنده­یاد «پرویز مشکاتیان» در شیراز

مردی به رنگ عشق

محسن دانش

«راز ماندگاری هنرمند در حضوری کمرنگ­تر است. هنر با صنعت فرق می­کند. صنعت حیاتش را در تکثر و تولید انبوه و هنر در یگانه آفریدن می­بیند. هنرهای اصیلی چون شعر، موسیقی و عرفان، هیچگاه نمی­توانند تولید انبوه داشته باشند. بنابراین هنرمندی که به گیشه و گوشه بازار فکر کند، از اول لنگ می­زند.»

این حرف­ها را زنده­یاد «پرویز مشکاتیان» استاد بی­نظیر موسیقی ایرانی در جایی گفته است. این مدرس دانشگاه، موسیقیدان و پژوهشگر موسیقی در سن 54 سالگی در روز 29 شهریور 1388 به دلیل ایست قلبی به ابدیت پیوست و خانواده موسیقی ایران را برای همیشه عزادار ساخت.

به یاد این بزرگوار، عصر امروز در تالار ابوریحان شیراز با حضور استادان و هنرمندان پیشکسوت «مسعود شناسا»، «مسیح افقه» و... مراسمی با هدف تجزیه و تحلیل آثار وی برگزار می­شود.

همچنین در این نشست، گفت­وگوی تلفنی با هنرمندانی چون: حسن ناهید، اردشیر کامکار و بهداد بابایی در خصوص زنده­یاد مشکاتیان انجام خواهد شد.

این هنرمند مانا، کتاب­های فراوانی در زمینه سنتور و موسیقی ایرانی تألیف کرده، که از میان آنها می­توان به آثاری چون: «بیداد: دونوازی سنتور»، «پیروزی: چهارگاه، گل آوا: قطعاتی برای سنتور و 20 قطعه برای سنتور» اشاره کرد.

شاید زمانی که زنده­یاد مشکاتیان بم­ترین سیم سنتور را حدود دو پرده پایین­تر کوک کرد و به نوعی دوصدایی بودن در سنتور دست یافت، کسی فکر نمی­کرد که این امر به ظاهر کوچک تا چه حد می­تواند بر گوش مخاطبان عاشق این ساز، تأثیر متفاوتی بگذارد.

او با سرعت خیره­کننده­اش در نواختن ملودی و تغییر کوک سنتور، شنونده را به اشتباه می­انداخت و مخاطب احساس می­کرد که دو ساز سنتور به شکل همزمان در حال  اجرای قطعات هستند.

از دیگر نوآوری­های مشکاتیان، تلاش گسترده او در رفع اتهام ناقص بودن از ساز سنتور است که در اثر «قاصدک»، با اشعاری از زنده­یاد اخوان­ثالث و با صدای مانای استاد آواز ایران، شجریان، به خوبی مشهود است.

او اعتقاد داشت که: «ضعف نوازنده را نباید به حساب عیب ساز گذاشت» و به همین دلیل سنتور را سازی ناقص نمی­دانست.

ویژگی کار مشکاتیان تأکید زیاد او بر دورگردانی یا همان مدرلاسیون در آهنگسازی است که اغلب توسط نوازندگان دست­کم گرفته می­شد و حالت اجرایی به خود نمی­گرفت.

اوج این دورگردانی­ها را می­توان در آلبوم «افق مهر» با صدای زنده­یاد ایرج بسطامی و «مقام صبر» با صدای علیرضا افتخاری مشاهده کرد.

این هنرمند والا، تسلط بسیار خوبی بر ردیف­های دستگاهی داشت که شاهد آن قطعه ماندگار «خزان» است که در قالب گروه­نوازی در اثر «مژده بهار» شنیده می­شود. در این قطعه، ترکیبی از نغمه­های تغییر یافته بومی و نغمه­های زاییده ذهن آفرینشگر او به چشم می­خورد که در ابتدا کلیت کار با وامی از «مقام الله» تربت جام آغاز شده و سپس موسیقی کرمانج­های خراسان و در نهایت فضای موسیقی دستگاهی را برای مخاطبانش ترسیم می­کند.

پرویز مشكاتیان متولد 24 اردیبهشت 1334 نیشابور بود.

وی مقدمات موسیقی را از 6 سالگی نزد پدرش، حسن مشكاتیان، آموخت و نخستین كنسرت خود را در سن 8 سالگی در مراسم گردهمایی دانش­آموزان در مدرسه امیر معزی نیشابور ارائه داد.

پس از آن، وی در جشنواره موسیقی كه در اردوگاه رامسر برگزار می‌شد، به دفعات شركت كرد و در تمامی آنها مقامهای ممتاز را به دست آورد.

مشكاتیان سال 1353 در دانشكده هنرهای زیبای دانشگاه تهران قبول شد و همزمان به آموزش ردیف  میرزا عبدالله نزد نورعلی خان برومند و ردیف موسیقی سنتی نزد دكتر داریوش صفوت پرداخت.

وی همزمان با آموزش ردیف، مبانی موسیقی و موسیقی ایرانی را نزد استادانی چون دکتر محمدتقی مسعودیه، عبدالله خان دوامی، سعید هرمزی و یوسف فروتن ادامه داد.
مشكاتیان از سال 1354 همكاری خود را با مرکز حفظ و اشاعه موسیقی به عنوان مدرس و نوازنده سنتور و سرپرست گروه زیر نظر داریوش صفوت ادامه داد و دركنار آن به اجرای كنسرت های متعدد پرداخت و در سال 1356 گروه عارف را تشكیل داد.

در همین سال وی در آزمون باربد که به ابتکار استاد نورعلی برومند برگزار می‌شد، شركت كرد و به همراه پشنگ كامكار مقام اول در رشته سنتور را كسب كرد و نیز به همراه داریوش طلایی مقام ممتاز در ردیف­نوازی را به دست آورد.
همکاری با رادیو زیر نظر هوشنگ ابتهاج (سایه) از دیگر فعالیت­های وی درسال 56 بود كه با واقعه 17 شهریور 57، وی و گروهی دیگر از اهل موسیقی به صورت دسته­جمعی از رادیو استعفا دادند.

در این سال وی به اتفاق گروهی دیگر از هنرمندان موسیقی و با همكاری گروه‌های عارف و شیدا مؤسسه چاووش را شكل داد كه حاصل آن انتشار برخی از ماندگارترین قطعات موسیقی سنتی در سال‌های 57 تا 62 بود.

تصنیف مرا عاشق با صدای شهرام ناظری (روی شعری از مولانا) و چهار مضراب شورانگیز و قطعه نغمه در دستگاه شور، تصنیف ایرانی (با صدای شجریان در چاووش 6)، قطعه ده ضربی چهار گاه به نام پیروزی و  تصنیف رزم مشترك (باصدای شجریان در آلبوم چاووش 7)، و نیز اجرای قطعه در قفس استاد ابوالحسن صبا با تنظیم حسین علیزاده در همین آلبوم از دیگر فعالیت­های مشكاتیان دراین دوره بود.
پس از این دوره مشكاتیان همكاری خود با محمدرضا شجریان را پی می‌گیرد كه حاصل آن آلبوم­های سر عشق (درماهور) بیداد (دستگاه همایون) بر آستان جانان (در شور و بیات ترك)، نوا (‌مركب­خوانی در دستگاه نوا) ، دستان (‌در دستگاه چهار گاه) و نیز اجرای كنسرت‌های برون­مرزی به همراه شجریان در كشورهای اروپایی كه تا سال 1366 به طول انجامید.

از سال 67 مشكاتیان همكاری خود با خوانندگان دیگری را هم در دستور كار خود قرار می‌دهد كه شهرام ناظری (آلبوم لاله بهار)، علی جهاندار (آلبوم صبح مشتاقان)، علیرضا افتخاری (مقام صبر)، ایرج بسطامی (موسم گل، افشاری مركب، مژده بهار،وطن من)، علی رستمیان و  حمید رضا نوربخش (كنسرت گروه عارف) از جمله آنها بوده‌اند.

مشكاتیان در فستیوال موسیقی روح زمین در لندن شركت كرد و مقام نخست این جشنواره را به دست آورد.

برخی از كارهای مشكاتیان نیز با تنظیم چهره هایی چون محمدرضا درویشی (جان عشاق و گنبد مینا) وكامبیز روشن روان (دود عود)، منتشر شدند كه در هر سه این آلبوم‌ها محمدرضا شجریان آواز خواند.

برخی از مهمترین قطعات ساخته شده توسط مشكاتیان از سوی علیرضا جواهری نت­نویسی و به بازار موسیقی عرضه شد.

مشكاتیان از سال 1376 اجراهای صحنه ای و انتشار آلبوم را متوقف كرد و تا تابستان سال 84 كنسرتی در كشور اجرا نكرد.

در تابستان 84 وی به فكر تجدید ساختار گروه عارف و شیدا بر‌آمد كه حاصل آن اجرای كنسرتی در تالار كشور با صدای شهرام ناظری بود.

مشكاتیان علاوه بر ساز سنتور كه ساز تخصصی وی است با سه­تار هم آشنایی كافی دارد و همنوازی سه­تار در آلبوم سر عشق را خود وی انجام داده است.